کنترل و دفع مارمولک

مارمولک ها از گروه سوسمارها و در راسته خزندگان طبقه بندی می شوند. مارمولک ها در اکثر نقاط دنیا و مناطق مسکونی مشاهده می شوند و معمولاً به رنگ خاکستری روشن دیده می شوند. مارمولک ها از اندازه ۲ سانتیمتر (گکوهای پلنگی ) تا حدود ۳٫۵ متر (اژدهای کومودو) مشاهده شده اند. سوسمارها مانند سایر خزندگان موجوداتی خونسرد هستند و دمای بدن آنها تابع درجه حرارت محیط بوده و با هر تغییری در درجه حرارت محیط اطراف تغییر می‌کند. لذا در درجه حرارت‌های پایین به‌ ویژه در پاییز و زمستان به خواب زمستانی و در روزهای گرم تابستان به خواب تابستانی فرو می‌روند. تقریبا می‌توان گفت سوسمارها در همه جای ایران پراکندگی دارند.

انواع مارمولک خانگی
حداقل ۶گونه مارمولک خانگی وجود دارد که در زیر به آنها پرداخته می‌شود
۱) Cyrtopodion scabrum: این گونه معمولی‌ترین گونه مارمولک‌های خانگی است و تقریبا در تمام خانه‌های ایران یافت می‌شود. زاد و ولد  این‌گونه در طول سال بسیار زیاد است، اما هر دفعه یک یا دو تخم می‌گذارند. این نوع، دارای خال‌هایی در پشت و انگشتانش ساده است.
۲) Hemidactylus flaviviridis: این‌گونه از گونه قبلی بزرگ‌تر است و در خانه‌های مسکونی استان‌های جنوبی ایران زیست می‌کنند. انگشتان این گونه به دو نیم تقسیم شده است. بدن این گونه خال‌های منظم یا غیرمنظم دارد.
۳) Hemidactylus persicus: این گونه نیز همانند گونه قبلی در استان‌های جنوبی ایران پراکنده شده است. انگشتان این گونه به دو قسمت تقسیم شده است. بدن این گونه یکدست است و خالی روی بدنش مشاهده نمی‌شود.
۴) Asaccus elisae: این گونه با داشتن انگشتانی مثلثی شکل کاملا قابل شناسایی هستند. اندازه بدنشان کوچک است شبیه گونه اول. این گونه خال‌هایی در پشت دارد. گونه مذکور در نقاط محدودی در زاگرس پراکنده شده است و در خانه‌های مسکونی سرپل ذهاب (کرمانشاه) و معمولان (لرستان) دیده شده است.
۵) Asaccus kurdistanensis: این گونه تازه کشف شده و در استان کردستان پراکنده شده است، اما مطالعات جدید نشان داده که این گونه مارمولک در برخی روستا‌های استان‌ کرمانشاه از جمله روستای پالنگان نیز پراکنده شده‌اند.
۶) Asaccus griseonotus: این گونه نیز دارای انگشتانی مثلثی شکل است. گونه مذکور در خانه‌های مسکونی در خرم آباد لرستان و گنجدره دلفان (لرستان) پراکنده شده است. بدنشان دارای خال‌های حلقوی یا عرضی به صورت منظم یا غیر منظم است.
۷) Cyrtopodion heterocercum: این گونه در مناطق محدودی پراکنده شده است، اما می‌توان تعداد فراوانی از آن را در خانه‌های مسکونی نورآباد لرستان مشاهده کرد. این گونه دارای خط‌های عرضی در پشت است. انگشتان آنها نیز ساده است

علت مشاهده مارمولک در برخی واحد های مسکونی :

اگر تعداد زیادی حشرات و جانداران ریزی که غذای مارمولک ها محسوب می شوند در محیط خانه پرسه بزنند احتمال وجود مارمولک ها نیز افزایش خواهد یافت.

آشپزخانه کثیف، ظرف های نشسته، باقی مانده های غذا و هر نوع آلودگی می تواند حشرات و در نتیجه مارمولک ها را جذب کند

 مارمولک ها در جاهای تاریک مانند پشت جارختی،قفسه،لوازم خانگی و غیره پنهان می شوند. اگر مکان های تاریک را تمیز نکرده و در معرض هوا قرار ندهید، مخفیگاه مناسبی برای آنها ایجاد خواهید کرد.

ارزش اکولوژیک مارمولک‌ها :
از آنجایی که مارمولک‌ها از بندپایان تغذیه می‌کنند و در منزل سوسک- پشه-مورچه-مگس و ….. شکار می کند و می خورد و بدینوسیله محیط انسان را از آفات بهداشتی پاکسازی می کند  بنابراین یکی از فاکتورهای طبیعی کنترل کننده جمعیت بندپایان به‌حساب می‌آیند. در نتیجه از لحاظ اکولوژیکی در هرم انرژی دارای ارزش بالایی هستند. امروزه متخصصان علوم کشاورزی و محیط زیست به این نتیجه رسیده‌اند که دیگر از سموم آفت کش برای مبارزه با حشرات آفت استفاده نکنند زیرا سمپاشی  آثار مخربی را بر محیط زیست وارد کرده و هر چند سال یک بار باید نوع سم به کار رفته را به علت ایجاد مصونیت در آفات تعویض کرد و سم‌های قوی‌تری را به کار برد. این امر خود به مراتب آثار وارد بر محیط زیست را بیشتر خواهد کرد. از این رو بشر به فکر پرورش و استفاده از انواع مختلفی از بندپایان، مارمولک‌ها و پرندگانی مانند جغد به قصد مبارزه با آفات مزارع افتاده است. این روش مبارزه که امروزه در بسیاری از کشورها رواج پیدا کرده تحت عنوان مبارزه بیولوژیک نام گرفته است. همان طور که ذکر شد، مارمولک‌‌ها با کنترل جمعیت حشرات، بشر را در جهت برداشت محصول بیشتر و سالم‌تر از زمین یاری می‌کنند.

آیا دم مارمولک سمی است ؟

مکانیسم که در اکثر مارمولک‌ها دیده می‌شود قطع شدن دم به صورت ارادی است. دم برخی از مارمولک‌ها در زمان ایجاد تماس توسط دشمن به‌طور ارادی طی عمل انقباض ماهیچه‌های دم کنده می‌شود. دم کنده شده به‌علت باقی ماندن خاصیت عصبی- عضلانی به‌طور موقت شروع به جنبیدن کرده و حواس جانور شکارچی را به خود جلب می‌کند. در این حین خود حیوان فرصت فرار می‌یابد.

مردم بر این عقیده‌اند که مارمولک‌ها دم خود را به این علت جا می‌ذارند تا موجود شکارچی آن را خورده و به واسطه وجود سم در آن (نظرات خرافی در مورد وجود سیانور یا ترکیباتی از آن) بمیرد. گاهی شاهد درج خبرهایی هستیم که بیانگر افتادن یک مارمولک در دیگ غذا یا قوری چای و مردن عده‌ای آدم بوده‌ایم. باید گفت که هیچ‌یک از این اخبار پایه علمی ندارند.

طبق مطالعات انجام شده توسط محققان خزنده شناس دانشگاه برکلی کالیفرنیا، آقایان پروفسور اندرسون و پروفسور پاپنفوس، و ویژه‌نامه چاپ شده توسط مجله رپتایلز مورخ آگوست سال ۲۰۰۲ این قضیه به اثبات رسیده است که هیچ مارمولکی دارای سم نیست و علت قطع شدن دم در آنها گمراه کردن جانور شکارچی است.

شایعه مذکور نه تنها در ایران بلکه در سرتاسر جهان وجود دارد (De Silva ۲۰۰۵). متاسفانه سمی بودن مارمولک ها آنچنان برای مردم جوامع مختلف جا افتاده است که هرچه سعی بر رد این موضوع از طریق افراد علمی می‌شود متاسفانه فایده‌ای ندارد. امید است که با خواندن این موضوع هموطنان محترم دید بدی را که نسبت به مارمولک‌های خانگی دارند از بین ببرند، از کشتن این گونه مفید جانوری جلوگیری کنند و سعی در حفاظت مارمولک‌های خانگی نمایند.

روش های کنترل و دفع مارمولک :

  1. نصب توری بر روی پنجره ها جهت جلوگیری از ورود حشرات خصوصاً پشه ها که مارمولک ها عمدتاً از آنها تغذیه می نمایند در صورت عدم دسترسی به آنها به دلیل کمبود مواد غذایی محیط را ترک خواهند کرد.
  2. سمپاشی توسط سموم حشره کش مناسب-هدف از این سمپاشی کشتن حشرات و نابودی منابع غذایی مارمولک است . بنابراین بهتر است از سموم بسیار کم خطر برای انسان و علی الخصوص سموم پیریروئیدی استفاده کرد. چند روز پس از سمپاشی سراسری مارمولک محل  را ترک می کند.
  3. استفاده از طعمه های حاوی حشره کشها و یک ماده پروتئین دار
  4. استفاده از چسب های نواری
  5. استفاده از چسب هایی که برای گرفتن موشها بکار می رود.این پسب ها را در مسیر تردد مارمولک قرار دهید و پس از اینکه مارمولک به تله افتاد آنها را از محل خارج کنید.